طرح توجیهی
محتوای مطالعات امکان‌ سنجی
اسفند ۳, ۱۳۹۴
پرورش شتر
دلارهای سرگردان در بیابان‌های هرمزگان
اسفند ۸, ۱۳۹۴
کشت و پرورش زعفران

آشنایی با کشت و فرآوری زعفران

 

زعفران که به گل سلامتی، سلطان ادویه‌ها و طلای سرخ معروف است ارزشمندترین رستنی ایران و خاستگاه اصلی آن دامنه‌های الوند می‌باشد. کشت زعفران در ایران به سال‌های پیش از میلاد مسیح بر می‌گردد و در مناطق بسیار کم باران که دارای زمستان سرد و تابستان گرم هستند، گسترش دارد.

 

 

پس از ایران که ۸۱ درصد از زعفران دنیا را تولید می کند، کشت زعفران در کشورهایی مانند یونان، اسپانیا، ایتالیا، بنگلادش، مغرب هند و…کشت می‌شود. اما کشوری که این روزها به عنوان رقیب ایران در این عرصه پا گذاشته چین می‌باشد، که خود تهدیدی برای زعفران ایرانی محسوب می‌شود، به همین منظور در این بخش به چگونگی فرآوری این گیاه ارزشمند پرداختیم تا شاید سرمایه گذاران و فعالان این حوزه بیش از پیش به آن بها دهند تا همچنان زعفران ایران حرف اول در دنیا باشد، با بهین صنعت همراه باشید.

زعفران با نام علمی Crocus sativus، گیاهی کوچک و چند ساله به ارتفاع ۱۰ تا ۳۰ سانتی متر است. از وسط پیاز و یا قاعده ساقه، تعدادی برگ باریک و دراز خارج می شوند. از وسط برگ ها، ساقه گلدار خارج شده که به یک تا سه گل منتهی می شود. گل ها بسیار زیبا و دارای ۶ گلبرگ بنفش رنگ هستند که ممکن است در بعضی واریته ها به رنگ گلی یا ارغوانی باشند.

زعفران گیاهی است علفی، چند ساله، دارای کورم سفید رنگ که روی آن جوانه‌های راسی و جانبی وجود دارد. ریشه افشان، کوتاه و به طور معمول از قاعده کورم بر روی یک دایره خارج می‌شود. گل شامل گلپوش ۶ قطعه‌ای ۳ کاسبرگ و ۳ گلبرگ همرنگ و خوشبو، دارای ۳ پرچم با بساک زرد رنگ، مادگی آن دارای خامه سفید، کلاله ۳ شاخه ای و قرمز رنگ است. برگ‌ها باریک و بلند به رنگ سبز تیره یا چمنی به طول حدود ۲۰ تا ۵۰سانتی متر، به تعداد ۱۱- ۵ برگ، گل‌ها و برگ‌ها داخل لوله‌ای غشایی به نام اسپات (چمچه) قرار می‌گیرند که وظیفه حمایت برگ و گل تا خارج شدن از خاک را به عهده دارد. این گیاه سه‌گان می‌باشد و تولید بذر نمی‌کند.

 

 

سابقه کاشت زعفران در ایران (به خصوص زعفران قائنات) به بیش از ۳۰۰۰ سال پیش باز می‌گردد. این گیاه رنگی و گران‌بهای چندین ساله، بدون ساقه ‌است و پیاز دارد و چون در خاک کویر به عمل می‌آید، به طلای سرخ و یا طلای کویر شهرت یافته ‌است. زعفران از محدود گیاهانی است که در شرایط سخت زیستی پرورش می‌یابند. با توجه به آن که جایگاه تاریخی زعفران در ایران بوده و منشا آن نیز ایران است، این گیاه یکی از جذابیت‌های ویژه ایران به شمار می‌آید زعفران گیاهی دارویی و صنعتی است. انتشار جغرافیایی زعفران در ایران شامل استان خراسان (قائنات، بیرجند و گناباد)، یزد، کرمان، گیلان و مازندران می باشد. در سال‌های اخیر زعفران در کرج و قم نیز کشت شده است.
زعفران به عنوان طعم دهنده‌ی غذا و برای رنگ پارچه، در کشورهای در حال توسعه و توسط صنعت گران به مقدار زیاد استفاده می‌شود. در فرهنگ عام، زعفران به عنوان مسکن، خلط آور، محرک جنسی و معرق، کاربرد دارد.

پرورش زعفران

از آنجایی که پداژه زعفران مدت نسبتاً زیادی (۸- ۵) سال در زمین می‌ماند، خاک آن باید سبک یا ترکیبی از شن و رس باشد تا پیاز بتواند در این مدت، علاوه بر تامین مواد غذایی، در مقابل شرایط خاص منطقه‌ای نیز مقاومت نماید. بنابراین، جهت رشد و نمو مناسب گیاه و تولید محصول مرغوب، زمین‌های حاصلخیز با زهکش مناسب و pH بین (۸- ۷) لازم است.

کاشت

از آنجایی که زعفران تولید بذر نمی‌کند، فقط از راه کورم (پداژه) می‌توان آن را تکثیر کرد. در اواسط مرداد ماه تا پاییز، اقدام به خارج کردن کورم از زعفران زارهای مورد نظر یا تهیه آن از محل‌های مناسب می‌کنند. پس از آماده کردن زمین و اضافه کردن کود دامی، به صورت کرتی اقدام به کشت کورم در عمق ۱۵ تا ۲۰ سانتی متر می‌شود. در این حالت به ۲ تا ۶ تن کورم برای کاشت یک هکتار زعفران کاری نیاز است.

 



داشت

زعفران از نظر نیاز آبی، بسیار کم توقع است و که نیاز به ۷ بار آبیاری در سال دارد. همچنین، این نیاز هنگامی است که دیگر محصولات به آب نیاز ندارند. اولین آبیاری پس از کاشت محصول و بسیار مهم می‌باشد. این آبیاری باید طوری تنظیم شود که هوا زیاد گرم نباشد، چون ابتدا برگ‌ها سبز شده و بعد گل‌ها ظاهر می‌شود، که در نتیجه برداشت گل مشکل خواهد شد. به طور معمول، پس از اولین آبیاری زعفران‌زار گل‌ها زودتر از برگ‌ها از خاک خارج می‌شوند. آبیاری دوم ۳۵ روز پس از آبیاری اول است، چنانچه آبیاری پس از برداشت گل انجام شود به آن گل پاک گویند. آخرین آبیاری زعفران زار به نام زرد آب حدود اواسط اردیبهشت انجام می‌شود که پس از آن دوره (خفتگی) تابستانه زعفران آغاز می‌شود.

برداشت گل زعفران

بسته به عمق کاشت پداژه‌ها و بافت خاک، گل‌های زغفران طی یک تا دو هفته پس از آبیاری اول شکفته می‌شوند. پس از روییدن گل‌ها، حداکثر ۳ تا ۴ روز برای برداشت محصول فرصت وجود دارد، که در صورت عدم برداشت به موقع گل‌ها ریزش نموده و کلاله ها شکننده می‌شوند. گل‌های زعفران در صبح زود و به طور معمول یکجا برداشت می‌شوند، سپس در خارج از کشتزار، کلاله‌ها را از سایر قسمت‌های گل جدا می‌کنند. معمولاً طول دوره برداشت ۲۰ روز طول می‌‌کشد.

 



فرآوری زعفران

جداسازی كلاله

پس از انتقال گل‌ها از مزرعه به محل جداسازی در كمترین زمان ممكن باید اقدام به جداسازی كلاله از سایر اجزاء گل نمود. در غیر اینصورت به دلیل فساد پذیری سریع گل‌ها، غیرقابل استفاده می‌گردد. محل جداسازی باید تمیز و بهداشتی بوده و افرادی كه كار جداسازی را انجام می‌دهند مسائل و نكات بهداشتی را رعایت كنند . عمل جداسازی به سه روش صورت می‌گیرد‌:

روش اول: پس از شكافتن گل سه شاخه از سایر اجزاء گل جدا شده و بصورت منظم روی هم قرار می‌گیرد و به همین صورت نیز خشك می‌شوند. زعفران تهیه شده به این صورت را اصطلاحاً “زعفران دسته” می‌گویند.

روش دوم: پس از شكافتن گل و جداسازی كلاله و خامه، كلاله از محل اتصال به خامه قطع شده و هر یك به صورت جداگانه جمع‌آوری و خشك می‌گردند. به كلاله خشك شده حاصل از این روش اصطلاحاً “زعفران سرگل” می‌گویند.

روش سوم: در این روش معمولاً كلاله سه شاخه به همراه بخشی از خامه از سایر اندام‌های گل جدا شده و پس از قرار گرفتن به صورت نامنظم در ظرف تمیز خشك می‌گردند. به این زعفران اصطلاحاً “زعفران پوشالی” می‌گویند.

 

 


خشک کردن کلاله زعفران

خشک کردن زعفران به سه روش سنتی، اسپانیایی و صنعتی صورت می‌گیرد. روش سنتی بالاترین عطر و رنگ را دارد. رنگی که در روش اسپانیایی به وجود می آید بهتر و با کیفیت تر از روش سنتی است ولی از نظر عطر روش سنتی بهتر است.

 

۱- روش سنتی:

در این روش معمولاً زعفران‌های دسته‌بندی شده را در داخل سبد و با ظروفی مشابه که دارای سوراخ‌های ریزی است قرار می‌دهند و روی آن را با پارچه نازکی می‌پوشانند. آنگاه این ظرف‌ها را در اطاقی که دارای حرارت مناسبی است قرار می‌دهند و یا آنها را از سقف می‌آویزند هر چند روز یکبار دسته‌های زعفران را بر می‌گرداند تا خشک شوند.

در صورت وجود آفتاب مناسب، بعضی از کشاورزان روزی چند ساعت ظروف زعفران را در سایه آفتاب قرار می دهند تا فرآیند خشک شدن تسریع یابد. زمانی که زعفران رنگ قرمز تیره به خود بگیرد و با فشار بین دو انگشت خرد شود می توان گفت که زعفران خشک شده است.

 

۲- روش تستینگ

این روش به روش اسپانیایی نیز شهرت دارد، بواسطه ارزان بودن سیستم و حمایت‌های وزارت جهاد کشاورزی از روش‌های معمول در میان کشاورزان می‌باشد. خلاصه مراحل کار به صورت زیر می باشد:

 کلاله‌های جداشده از گل به مقدار ۱۵۰ تا ۲۰۰ گرم را بلافاصله به توری‌های مخصوص منتقل و آماده خشکاندن می‌نماید. پس از تنظیم حرارت توری محتوی زعفران را به مدت ۱۵ تا ۲۰ دقیقه روی دستگاه گذاشته و در این حالت به هیچ وجه زعفران دست زده نمی‌شود.

پس از ۲۰ دقیقه توری خالی دیگری را روی توری محتوی زعفران قرار داده و هر دور توری را با هم برداشته طوری می‌چرخانند که زعفران به طور کامل در توری دوم تخلیه گردد. مجدداً توری را روی دستگاه قرار داده و پس از ۱۵ دقیقه همین عمل را تکرار می‌کنند. پس از ۳ یا ۴ بار تکرار که روی هم بین ۵۰ تا ۶۰ دقیقه طول خواهد کشید زعفران داخل توری خشک شده و بایستی به ظرف مخصوص نگهداری محصول منتقل شود.

به این ترتیب از هر توری در هر مرحله ۳۰ تا ۴۰ گرم زعفران خشک شده بدست خواهد آمد. بهتر است زعفران خشک شده را از توری مستقیماً روی پارچه کاملاً تمیر تخلیه نموده تا زعفران کاملاً خنک شود.

پس از خنک شدن زعفران را به ظرفی تمیز و محکم منتقل نموده و تا زمان عرضه به بازار در جای خشک و خنک نگهداری شود.

 


۳- روش صنعتی

در روش صنعتی با استفاده از آون‌های الكتریكی با دمای قابل تنظیم ۵۰ درجه سانتی‌گراد و در مدت زمان كوتاه ۳۰ تا ۴۰ دقیقه عمیلیات خشک کردن انجام می‌شود.

 



بسته بندی و نگهداری زعفران

کنترل کالای ورودی

کلیه اقلام و مواد اولیه موثر بر کیفیت (شامل زعفران و مواد اولیه بسته‌بندی) در بدو ورود توسط واحد کنترل کیفیت، در محل ورود کنترل می‌گردند. پس از ورود مواد اولیه اعم از ورود انبوه و یا جزء، به واحد کنترل کیفیت اطلاع داده شده و واحد کنترل کیفیت اقدام به نمونه‌گیری و کنترل مطابق با استانداردهای مربوطه می‌نماید. و نتایج بدست آمده ثبت می‌گردد. در بدو ورود زعفران آزمون‌های ذیل جهت ارزیابی کیفیت انجام می‌پذیرد:

 

:: آزمون رنگ (استخراج و تشخیص رنگ‌های افزودنی)

 

:: آزمون قدرت رنگی و ارزیابی میزان کروسین، سافرانال و پیکروکروسین

 

:: رطوبت

 

:: خاکستر گل

 

:: خاکستر نامحلول در اسید

 

:: میزان مواد خارجی مربوط به محیط و بقایای گل

 

:: عصاره محلول در آب سرد

 

:: پیگمان

 

:: ازت تام

 

:: فیبر خام

 

سپس وارد مرحله بسته‌بندی به شرح ذیل می‌گردد:

 

۱- سورتینگ: کارکنان بخش سورتینگ زعفران‌های ورودی را با دقت کامل سورت می‌کنند. که شامل جداسازی کلیه ذرات خارجی و بقایای گل می‌باشد.

 

۲- توزین: پس از سورت، زعفران به بخش توزین انتقال می‌یابد در این قسمت کارکنان بخش توزین بر حسب میزان و نوع بسته‌بندی مورد نظر زعفران را با ترازوهای دقیق و کالیبره شده وزن می‌کنند.

 

۳- درب بندی: پس از بخش توزین زعفران به بخش درب‌بندی منتقل می‌شود. درب‌بندی بسته‌بندی‌های قوطی شکل توسط کارکنان مربوطه با دقت کامل انجام گرفته و درب‌بندی بسته‌بندی‌های پاکتی توسط دستگاه دوخت صورت می‌گیرد.

 

۴- وکیوم: در بعضی بسته‌بندی‌های قوطی شکل، قوطی‌ها بر روی کارت‌های مشخص، گذاشته و بوسیله تلق وکیوم می‌شوند. و بعد از این عمل قوطی‌های وکیوم شده پس از کد گذاری جعبه گذاری و یا شیرینگ می‌شوند.

 

۵- جت پرینتر (کد زنی): بعد از بسته‌بندی اولیه بسته‌ها، توسط دستگاه جت پرینتر، مشخصات بسته شامل وزن محصول،‌ تاریخ تولید، تاریخ انقضاء، کد محصول، سریال تولید و نوع محصول بر روی بسته‌ها چاپ می‌شود.

 

۶- جعبه گذاری: بسته‌ها بعداز بخش جت پرینتر بسته‌بندی نهایی گشته و جعبه گذاری می‌شوند. نوع بسته و تعداد داخل بسته با توجه به نوع محصول انجام می‌شود.

 

۷- شرینگ پک: در انتها بعضی از محصولات توسط دستگاه شرینگ پک بسته‌بندی می‌گردد. که بصورت بسته‌هایی با تعداد مشخص می‌باشد.

 

۸- بازرسی و آزمون:ویژگی محصول در مراحل مختلف مورد پایش و اندازه گیری واقع می‌شود.

 

۹- کنترل محصول نهایی: پس از ساخت، تولید و بسته‌بندی محصول مطابق استانداردهای ملی مرتبط با بسته‌بندی زعفران کنترل می‌شود.

 

جهت حفظ ویژگی‌های زعفران (رنگ، طعم و عطر آن) طی بررسی‌های انجام شده درخصوص جنس ظروف بسته‌بندی به ترتیب بهتر است شیشه‌ای تیره، ظروف شیشه‌ای روشن پلی‌اتیلن‌ها و در دمای زیر ۴ درجه و در رطوبت نسبی كمتر از ۱۰درصد نگهداری گردد.

 


شرکت مشاوره مدیریت و مهندسی بهین صنعت یاب، آمادگی خود را جهت تهیه و تنظیم طرح توجیهی کشت و تولید زعفران اعلام می دارد.

 

به کانال بهین صنعت یاب در تلگرام بپیوندید.